Górne Strzelce były własnością polskiej szlacheckiej rodziny Moszczeńskich herbu Nałęcz. Szczegółowe wiadomości o tej rodzinie znajdują się w trzech moich pozycjach książkowych - dwie o Dolnych Strzeli jedna o Żołędowie. Górne Strzelce oprócz wsi, którą zamieszkiwali w większości Polacy przejęli w drugiej połowie XIX wieku niemieccy właściciele Trzęsacza zwanego wtedy po niemiecku Karolingen. Odnotowałem taką wiadomość, że w roku 1851 folwark Karolewo koło Fordonu czyli Karolingen nabył Jan Gottlieb Schultz i jego żona Anna Schwazkop. Schutzowie nabywali majątki w całej okolicy - w Złej Wsi, Karolewie koło Wudzyna i innych wsiach. Było ich przynajmniej dwóch.

Dolny Gądecz terytorialnie ciążył do Dolnych Strzelec. Zamieszkali tam rolnicy posiadali ziemię w obydwu wsiach. Moje przypuszczenia są takie że około roku 1876 Dolny Gądecz wchłonięty został przez Dolne Strzelce.
Przemawiać za tym może dokumentacja szkoły Dolne Strzelce i Dolny Gądecz.
Do 1876 roku opisywana jest szkoła w Dolnym Gadeczy. Począwszy od roku 1876 ta sama szkoła nazywana jest jako położona w Strzelcach Dolnych i jej historię opisałem do roku 1939 z wydarzeniem z 1923 roku kiedy to przekształcono ewangelicką szkołę w Dolnych Strzelcach na szkołę katolicką.
Pragnąc rozpatrzeć całościowo historię w XIX wieku tej okolicy, trzeba koniecznie prześledzić dzieje Strzelec Górnych i Dolnych, Gądecza Górnego i Dolnego, Trzęsacza i folwarku Karolingen (Karolewo) koło Fordonu, Złej Wsi, Włók i Karolewa koło Wudzyna i Karolewa w Stronnie. Rycerskie dobra w Górnych Strzelcach nabywa niemiecka rodzina Freytagów od osiedlonych tu Moszczeńskich. Za główną siedzibę Freytagowie obrali Jastrzembie koło Żołedowa. August Freytag aktem z 24 marca 1851 nabywa od Maksymiliana Moszczeńskiego właściciela Żołedowa rycerską wieś Górne Strzelce i Jastrzembie. Nie wszystko z tego okresu jest jasne - brakuje szeregu dokumentów, które powinny być, bo są zinwentaryzowane.
Moja wiedza opiera się na materiałach Komisji Generalnej z Archiwum państwowego w Bydgoszczy. Wiadomości te można potraktować jako przyczynek do szczegółowych badań dla zawodowego historyka tych ziem. Interesują mnie potomkowie mieszkańców Strzelec, Gądecza, Trzęsacza czy Złejwsi. Wszak byli to Polacy, olędrzy i niemieccy koloniści. Co przetrwało do do obecnych czasów z tych rodzin ? Wiadomo, że w okresie międzywojennym ci którzy poczuli się Niemcami wyprowadziła się do Niemiec. W okolicznych miejscowościach spotkać można potomków olęderskich osadników czy dawnych polskich mieszkańców, często skoligaconych i trudnego do ustalenia rodowodu.
Dla przykładu podaję historię jednej rodziny Richterów. Z tą rodzina spotykam się w wielu wsiach - w Górnych Strzelcach, Trzęsaczu, Złejwsi, trzebieniu a ostatnio znalazłem w Maksymilianowie Wilhelma Richtera. Ponadto mieliśmy w latach 1817-1823 Jakoba Richtera, nauczyciela z Trzeciewca. Wszystko wskazuje na to, że późniejsi Richterowie to potomkowie tego nauczyciela Jakoba i jego żony Elżbiety Brandenburger. Wszakże mamy jeszcze jednego Richtera - dyrektora gimnazjum chełmińskiego w XIX wieku.
Dzieje poszczególnych rodzin są ciekawe a rozeznanie w koligacjach rodzinnych trudne do rozszyfrowania. Zostawmy te sprawy poszukiwaniom genealogicznym poszczególnych rodzin.
Tymi moimi publikacjami pragnę przybliżyć zdawałoby się nie do odtworzenia trudną historię mieszkańców poszczególnych wsi jako chłopów pańszczyźnianych i ich usamodzielnienia. Historia ma swoje tajemnice, które drobnymi krokami można odkryć i pokazać współczesnym.

Ostromecko 12 listopada 2007
Jerzy Świetlik

Z historii wsi

Gądecz w przeszłości był wsią szlachecką. Najstarsze wiadomości o wsi udało sie określić na połowę XVI wieku. Wtedy, wieś był własnością polskiego szlacheckiego rodu, którzy od nazwy wsi przyjęli nazwisko Gądeccy. Występują dwa działy.
Właścicielem I działu byli Wojciech i Jan Gądeccy. Gospodarowali na 13 łanach ziemi. Drugi dział należał do Jana Gadeckiego, który gospodarzył na 7 łanach ziemi.
Łan ziemi to obszar podobny wielkością do włóki. W skład łanu wchodziła cała ziemia łącznie ze stawami, drogami, nieużytkami, ziemią pod budynkami. Włóka w przeciwieństwie do łanu posiadała tylko ziemię którą można „zawłóczyć" czyli orać bronować, tzn. uprawiać. Praktycznie to tylko czyste użytki rolne.

Wielkość łanu i włóki były zmienne, z uwagi braku jednostek metrycznych. Podaję kilka przykładowych wielkości:
1. łan frankoński składał się z 43 1/5 mórg
2.łan królewski składała się z 90 mórg chełmińskich
3.włóka chełmińska składała się z 30 mórg chełmińskich.
4.Morga chełmińska składała się z 5 984 metrów kw.
5.włóka magdeburska składała się z 30 mórg (małych), 5400 prętów i 76597 metrów kw.
6.mórg magdeburski to 1800 prętów reńskich czyli 2553 metry kwadratowe.

Dla uproszczenia podaję, że włóka to obszar od 16,4 ha do 20 ha w zależności od czasu.
Morga to obszar który można parą koni ( wołów) zaorać:
od 6.00 do 12.00 tak zwany mały mórg, praktycznie stosowany na Pomorzu i Wielkopolsce, około 0,25 ha.
Od 6.-- do 18.00 - tak zwana duża morga, ok 0,5 ha
włóka to obszar który można „zawłóczyć" czyli zabronować przez jeden dzień.

Jeżeli w przeszłości chłop otrzymał od pana prawo użytkowania jednej morgi, to jak miał lepszą siłę pociągową w postaci lepszych wołów czy koni to uzyskał większy obszar pola.

 W 1860 roku były w Gondeczu Górnym:

1.Ogrody - 30 mórg, 10 prętów kwadrat. Ziemi
2.grunty rolne - 810 mórg, 20 prętów kw.
3.łąki - 79 mórg, 23 pręty kw.
4.lasy - 619 mórg, 14 prętów kw.
5.pastwisko - 50 mórg, 35 prętów kw.
6.drogi, nieużytki - 8 mórg
razem - 1596 mórg, 102 pręty kw.

W czasach rozbiorowych Niemcy często pisali nazwę wsi Gądecz jako Gąsz - Gącz który pisano też jako Gondecz:
Gądecz Dolny, niem. Nieder Gondetsch, wieś blisko Wisły, pow. Bydgoski, 15 domów, 129 mieszkańców, 110 ewangelików, 19 katolików, 41 mennonitów.
Gądecz Górny, niem. Ober Gondetsch dominium 1743 morgi rolne, 9 domów, 153 mieszkańców, 41 ewangelików, 112 katolików, 30 mennonitów. Poczta w Fordonie o 7 km, stacja kolejowa w Kotomierzu o 8 km. ( wiadomości z około 1900 r. ).

Wiadomości z Dolnego Gądecza są rozproszone w poszczególnych teczkach i nie zawierają danych syntetycznych.

W dniu 1.04.1851 Konstanty Franke podpisuje listy rentowe na spłatę reszty zobowiązań na kwotę 9855 Reichstalarów „tzw. Rentenbriefe".

5 list po 1000 = 5000
5 list po 500 = 2500
22 list po 100 = 2200
5 list po 25 = 125
3 list po 1 = 30

W dniu 10 lutego 1852 notariusz Rudolf Walter zapisuje transakcję kupna sprzedaży gospodarstwa.
Wdowa Luise Mehl z Gdańska sprzedaje Augustowi Franke z Bydgoszczy gospodarstwo. Podano ponadto, że posiada gospodarstwo w Kussowie. Wartość sprzedaży 13 136 talarów i tyle zapisano w księdze hypotecznej.
W dniu 24.09.1854 roku występuje Eliza Friedrika Franke z domu Kanetz.
W dniu 29.09 podpisano nowe listy zastawne na 6660 Reichstalarów plus 6 Rtl i 20 silbergroschen kosztów.
W dniu 8 stycznia 1861 r. wystepuje karl August Franke z Bydgoszczy. Zobowiązania według Augusta Franke wynoszą dla Christiana Erdman - 4 Reichstalary, 24 sgr.

Najstarsze dane z Dolnego Gądecza udało mi się znaleźć z 29 października 1824 roku.

Rolnikami wtedy w tej wsi byli:

1. Machał Rahnke - 4 włoki ziemi, sołtys
2. Michał Felske - 2 włoki ziemi
3. Jerzy Restau - 4 włóki
4. Jacob Teschke - 2 włóki
5. Jan Miehlke

Był to czas, kiedy władze pruskie przygotowywały się do aktu uwłaszczenia chłopów. W związku z tym znajdują się notatki od kiedy dzierżawili ziemię jako włościanie emfiteutyczni.

Ad. 1. Michał Rahnke występuje jako dzierżawca emfiteutyczny od 1 października. Umowę podpisał na 40 lat. Był zarazem sołtysem wsi i z tego tytułu miał dodatkowo 2 włóki ziemi.
Ad. 2. Michał Felske jest dzierżawcą ziemi w tej wsi już od 75 lat.
Ad. 3. Jerzy Restau pisany też jako Rexan jest dzierżawcą ziemi po swoim ojcu Janie, który podpisał umowę dzierżawy emfiteutycznej w dniu 24 października 1801.
Ad. 4. Jacob Teschke pisany też jako Texche dzierżawił ziemię od 1815 roku. W 1824 pozostała wdowa Ewa Teschke z domu Meister oraz troje dzieci:
Jan Teschke lat 24
Christian lat 21
Karolina lat 18

Jako uposażenie po Jacobie dożywocie wynosiło dla rodziny rocznie:
10 talarów gotówki
12 szefli żyta
4 szefle jęczmienia
12 szefli owsa
6 szefli jęczmienia

Ad. 5. Jan Miehlke odziedziczył gospodarstwo po swoim ojcu też Janie, który podpisał umowę dzierżawną 24 marca 1880 roku.
Dzieci starszego Jana Miehlke to: Jan - lat 46, Bogumił 30, Ludwik ?, Erdman 24, Maria obecnie zamężna Schmechel z Huttnejwsi oraz Anna obecnie zamężna Radde.
Obciążenie gospodarstw spłatą za uwłaszczenie wynosiło w rencie gruntowej:
1.Michał Rahnke - 128 talarów, 8 silbergroschen
2.Michał Felske - 132 talary, 8 silbergroszchen
3.Jerzy Restau - 132 talary, 26 sgr
4.Jacob Felske - 106 talarów
razem 500 talarów
Jan Mielke jako młynarz obciążony był kwotą 200 talarów.

Podpisanie umowy uwłaszczeniowej 15. 10. 1828 r.

W 12 paragrafach umieszczono wszystkie warunki uwłaszczenia. Umowa jest w języku niemieckim. Ze strony władz regencji bydgoskiej wystąpili w umowie:

1.posiadacz ziemski szanowny pan von Jeżewski z Topolna
2.Posiadacz ziemski szanowny pan von Loga z Kotomierza
3.pięciu włościan:
- Michał Rahnke
- Michał Foelski
- Jerzy Restau
- Jacob Teschke
- Jan Mielke

W paragrafie 1 zaznaczono, że Jan Miehlke młynarz posiada tez ziemię w Trzeciewcu i Kosowie w ilości 100 mórg.
W umowie okreslono obszar gruntów podległych uwłaszczeniu;
1.Jerzy Ristau - 100 mórg, 160 prętów kwadratowych
2.Michał Rahnke - 83 morgi, 172 prętów kw.
3.Jacob Teschke - 80 mórg, 123 pręty kwadratowe
4.Michał Felske - 81 mórg, 90 prętów kwadratowych
5.Jan Miechlke - 175 mórg, 91 mórg

Oprócz tego były jeszcze inne działki np. Wspólne pastwisko 106 mórg. Część gruntów w Dolnym Gądeczu mieli rolnicy z innych wsi.
Ogółem ziemi było w tej wsi 799 mórg i tylko pięciu rolników pruskich.

Wykaz rolników Górnego Gądecza na 1 września 1834

1.Jan Frenchel - 40 mórg
2.Jan Schmekel - 40 mórg
3.Jacob Schmekel - 40 mórg
4.Bogumił Malzahn - 40 mórg
5.Jerzy Feltzke - 40 mórg
6.Jan Hapke - 40 mórg
7.Kazimierz Sulzowski - 40 mórg
8.Piotr Muller - 40 mórg
9.szkoła - 17 mórg, 12 prętów kwadratowych
10.Piotr Smoliński - 40 mórg
11.Tomasz Wiśniewski - 40 mórg
razem - 417 mórg

Oprócz włościan w Górnym Gądeczu był folwark. Zachowała się wzmianka z 1880 roku, kiedy podpisywano umowę o znoszeniu dziesięcin. Właścicielem folwarku w tym czasie był jan Karol Fryderyk Franke, który gospodarzył na folwarku o obszarze 352 ha, 91 arów, 20 metrów kw.
Podpisał umowę o zniesieniu dziesięcin. Rata roczna opłat na rzecz księdza Dobbka, które teraz przejął Rentenbank wynosiło 1950 marek płatne przez 20 lat. Właściciel folwarku Jan Karol Fryderyk Franke podpisał listy zastawne:
1.jeden na kwotę 1500 marek
2.jeden na kwotę 300 marek
3.dwa po 75 marek
razem 1950 marek
Wykaz opłat za dzieci z Górnego Gądecza uczęszczających do szkoły Włóki w 1840 roku.

Szkoła Dolny Gądecz
Historia szkoły w Dolnym Gądeczu zaczyna się około 1803. w całej okolicy zaczęły powstawać szkoły elementarne.
Pierwsze wiadomości o szkole w Dolnym Gondeczu pojawiają się w 1803 roku. Wiadomości o założeniu szkoły znajdują ierwszego nauczyciela tej szkoły Dawida Peitschera. Życiorys w załączeniu. Pisze w nim, że w szkole w Dolnym Gondeczu i Dolnych Strzelcach pracował od 1 maja 1803 roku przez siedem lat do roku 1810. Potem przeniósł się do szkoły w Błotach koło Starogardu i Unisławia gdzie pracował 4 lata.

W roku 1815 zaczął ponownie pracować w szkole w Dolnym Gądeczu do 26 stycznia 1830 roku. Wtedy nauczycielem w Dolnym Gądeczu zostaje jego syn Andrzej Peitscher. W sprawie przekazania szkoły swemu synowi Andrzejowi pisze do władz szkolnych w dniu 29 października 1829 roku. Zachował się też oryginalny dokument przekazania szkoły przez ojca synowi. Wynika z niego, że dochód nauczyciela wynosił 45 talarów 10 sgr. Data urodzenia Andrzeja Peitschera to 14 marca 1806. Data objęcia szkoły 26 stycznia 1830 roku. Obwód szkolny składał się początkowo z następujących wsi: Dolny Gondecz, Dolne Strzelce i Górne Strzelce. Gondecz występuje w dokumentach jako Gąsz. Deklarację o założeniu szkoły podpisali z:

Dolnego Gondecza:
1.Ruhnke - sołtys
2.Velske
3.Teschke

Dolne Strzelce:
1.Jerzy Mallon
2.Jan Metzke
3.Jan Molzahn
4.Jan Hadler
5.Jerzy Metzke

Górne Strzelce:
1.Hinz
2.Jakub Greinke (kowal)
3.Xanto Solmetz (murarz)
4.Gotfried Franz
5.Henryk Wolf
Świadczenia na szkołę w/g stanu z 8 stycznia 1817 r.

Dolny Gondecz i Dolne Strzelce
dla nauczyciela:

16 ½ szefli żyta - 16 talarów, 15 sgr
gotówka - 6 tal.
Drewno - 8 tal.

Wykaz rolników z Górnych Strzelec z 1817 roku:

1.Jan Karol
2.Stanisław Olszewski
3.Andrzej Wrzeszcz
4.Franciszek Romiński
5.Franciszek Romiński
6.Jakub Olszewski
7.Jakub Hinz
8.Andrzej Łowiński
9.Mateusz Krakowski
Każdy zadeklarował na utrzymanie szkoły kwotę pół talara czyli 15 sgr
9 x 15 sgr = 4 talary, 15 sgr

Podniesienie opłat na szkołę 03.03.1832 r.
1.Dolny Gondecz - 36 talarów, 8 sgr, 10 fen.
2.Dolne Strzelce - 40 t., 15 sgr, 6 fenigów
3.Górne Strzelce - 16 talarów, 15 sgr
4.pastwiska - 22 t., 10 sgr
razem - 115 tal., 28 sgr, 16 fenigów

Nowe ustalenia podpisali 1.03.1832:
1.Michał Buhnke - Dolny Gondecz
2.Michał Foelski - sołtys - Dolny Gondecz
3.Jakub Teschke - starszy gminy - Dolny Gondecz

Dolne Strzelce
1.Metzker
2.Adam Brandenburger, sołtys
3.Jan Tuldke

Górne Strzelce

1.Franciszek Romiński, sołtys
2.Walenty Gilewski

Zachowała się tablica wg której ustalano świadczenia na utrzymanie szkoły.

Od osoby obliczono składkę:
1.gospodarz - 20 sgr
2.jego zona - 10 sgr
3.dorosły domownik - 12 sgr, 6 fenigów
4.dziewki - 10gr
5.dziecko gospodarza - 7sgr, 6 fenigów
6.służba - 10 sgr
7.współmałżonek służby - 7 sgr, 6 fenigów
8.dziecko służby - 3 sgr

Nauczyciel Andrzej Peitscher (1830-1832)

Urodził się on 14 marca 1806 roku jako syn Dawida i Elzbiety z domu Zuppsie z Granowa. Dziadek urodził się w Wielkiej Kempie koło Ostromecka, był dwukrotnie nauczycielem w Gądeczu. Andrzej kształcił się w szkoleewangelickiej w Fordonie na nauczyciela. Ojciec postarał się ot, że przyjeto go do szkoły w Gądeczu w miejsce opuszczone przez ojca Dawida. Oficjalnie podpisał umowę o objęcie szkoły w dniu 26 stycznia 1830 roku. Po trzech latach w dniu 30 grudnia 1832 następuje, o czym mówi protokół przekazania szkoły w Dolnym Gadeczu na rzecz Bogumiła (po niemiecku Gottlieb) Behma.
Prawdopodobnie powodem odejścia ze szkoły był bogaty ożenek z Marią Mallon córką Jerzego Mallona z Dolnych Strzelec. Co ciekawe obydwa podpisy figurują w akcie kupna gospodarstwa o obszarze 65 mórg od Józefa von Moszczeńskiego właściciela Dolnych i Górnych Strzelec w dniu 3 października 1842. Nauczyciele byli w tym czasie słabo opłacani i korzystniej było zająć się dużym gospodarstwem. Do drugiej ciekawostki mogę zaliczyć i to, że wśród 33 podpisów pod aktem uwłaszczeniowym swoim nazwiskiem potrafiły się podpisać 23 osoby, a krzyżykami podpisało się czworo w tym żona byłego nauczyciela Maria Peitscher z d. Mallon.

Bogumił Behm (1832-1855)
Bogumił Behm urodził się 24 lutego 1809 roku. Pracę w Dolnym Gondeczu rozpoczął jako 21 letni młodzieniec w dniu 30 grudnia 1832 przejął szkołę od poprzednika Andrzeja Peitschera. Wykazał się świadectwem ukończenia szkoły ewangelickiej w Fordonie.
Krótkie streszczenie:

Gottlieb Behm - 21 lat uczył się w ewangelickiej szkole 1 ¼ lat i uzyskał patent na nauczyciela.

Uzyskał następujące oceny:
religia - dobry
j. niemiecki, pisanie i czytanie - dość dobry
gramatyka i ortografia - dostateczny
rachunki - dość dobry
śpiew - dostateczny
gimnastyka - dostateczny
polski - czytanie - dostateczny
gramatyka - prawie dobry
Fordon - 7 października 1830

Uwaga: pastor Ewald był w Fordonie słynnym kaznodzieją 9były tez i inne podpisy)
Kopia świadectwa w załączeniu.

Dochód nauczyciela Bogumiła Behma w 1830 roku wynosił 115 talarów,2 4 srebrnych groszy i był znacznie wyższy niż w sąsiednich szkołach.

Zapis z roku 1848 podaje, że B. Behm samych naturalii otrzymywał:
-16 szefli żyta
30 kop siana
15 miar masła
15 mendli jaj
7 ½ klaft drewna
1 ¼ morgi ziemi
Do obwodu szkoły zaczęły przybywać następne wsie. Nawiązuje kontakt ze szkołą w Górnym Jarużynie, skąd przyjeżdżał nauczyciel uczący religii katolickiej.

Adolf Juliusz Stolpe (1855-1876)

W dniu 14 maja 1855 roku szkołę obejmuje Adolf Juliusz Stolpe. Urodził się on w dniu 7 lipca 1833 roku w Łabiszynie pow. Szubin. Ojciec jego Piotr Stolpe, matka Maria z d. Schirner. Ukończył on szkoły początkowe w Łabiszynie w dniu 3 czerwca 1849 roku. Kształcił się następnie u nauczyciela rath (brak imienia) w Szubinie. Następnie przez 1 ¼ roku pobierał nauki w szkole ewangelickiej w Fordonie, którą ukończył 12 kwietnia 1855 roku. Świadectwo konformacji wystawione zostało w dniu 6 października 1853. Umowę o pracę podpisał z nim patron szkoły a zarazem dziedzic folwarku Górnego Gondecza Elisz Franke w dniu 2 września 1856 roku.

Umowa o pracę przewidywała:
1.wolne mieszkanie
2.dwie morgi 80 prętów ziemi
3.64 talary gotówki
4.10 szefli żyta
5.36 kop siana
6.11 i pół klafty drewna

Do obwodu szkoły w 1855 roku należały następujące wsie:
1.Dolny Gondecz - w gotówce płacił 40 tal, 27 sgr a w naturaliach 18 talarów, 14 sgr, 2 fenigi
2.Dolne Strzelce - 69 t., 13 sgr oraz 34 t. 20 sgr, 10 f.
3.Dolny Jaruszyn - 3 t., 4 sgr oraz 1 t., 10 sgr, 7 f.
4.Raffa - 2 t., 15 sgr oraz 1 t., 24 sgr, 1 f.
5.Spalona - 6 t., 19 sgr oraz 1 t., 10 sgr, 7 f.
6.Strzelce Parowa - 18 t., 16 sgr oraz 3 t., 24 sgr, 6 f.
Razem 141 talarów, 4 sgr oraz 61 tal., 15 sgr, 3 f.

Od 1869 roku zachowały się sprawozdania z wizytacji szkoły.

W dniu 10 maja 1869 roku przeprowadzono wizytację szkoły. W protokole powizytacyjnym zapisano, że Patron szkoły - Franke właściciel folwarku Górny Gondecz Inspektor Szkolny - Stella
nadzór szkolny - Noske
Dolny Jaruszyn
Spalona
Górne Strzelce
Strzelce Parowa
Górne Strzelce
Huttendorf - Huttnawieś

Nadzór religijny - pastor Boeticher. Miejscowy nadzór szkolny: Turke z Fordonu, Franz, Heller. Uczęszczało do szkoły 25 chłopców, 42 dziewczynki czyli razem 67 uczniów, z tego z własnej wsi 25 z obcych wsi 42.
Nauczycielem był Adolf Stolpe - miał wtedy 35 lat.

W 1869 -1870 opracowano budżet szkoły na kwotę 116 talarów.
Budżet w 1872 - 1878 wynosił w naturaliach 329 marek, w gotówce 950 marek.
Uwaga w 1875 roku przeprowadzono reformę rolną walutową:
1 talar - 3 marki
1 marka - 100 fenigów

Ilość dzieci w 1870 roku - 38 chłopców, 34 dziewczynki
1875 - 49 chłopców, 34 dziewczynki
Od 7 grudnia (1875) z Aleksandrowa do szkoły w Górnym Jaruszynie i Dolnym Gondeczu skierowany został nauczyciel katolik Przybyłowicz

Po 14 latach zaszły w poszczególnych wsiach duże zmiany w własności gospodarstw.
Odnotowałem skróconą tabelkę właścicieli i ilość posiadanej ziemi z urzędowego spisu wykonanego na posterunku w Żołędowie w dniu 9 maja 1856 roku.

Dolne Strzelce
1.Juliusz Neske - 83 morgi, 100 prętów kwadratowych
2.Jan Foelske - 44 morgi, 24 pręty kw.
3.wdowa Hohnke - 52 morgi, 61 prętów kw.
4.Edward Foelske - 116 mórg, 50 prętów
5.Karol Metzer - 47 mórg, 21 prętów kw.
6.Franciszek Fisch - 50 mórg, 142 pręty kw.
7.Franciszek Fisch - 50 mórg, 142 pręty kw.
8.Jerzy Meik - 4 morgi, 70 prętów kw.
9.Piotr Strelau - 1 morga
10.Jan Borkanowicz - 6 mórg, 105 prętów kw.
11.Michał Fisch - 9 mórg, 50 prętów kw.
12.August Tag - 5 mórg, 87 prętów kw.
13.Ferdynand Tag - 4 morgi
14.Fryderyk Schulke - 13 mórg, 74 pręty kw.
Ponadto było 9 rodzin służby bez ziemi.

Dolny Gondecz
1.Juliusz Beyer - 138 mórg, 111 prętów kw
2.Jakob Teschke - 86 mórg, 58 prętów kw.
3.Karol Felske - 94 morgi, 179 prętów kw.
4.Ludwik Retzlaf (młynarz) - 14 mórg
5.Adam Franz (kowal) - 7 mórg
6.Christian Erdmann - 12 mórg, 15 prętów kw.
7.Daniel Dahse - 7 mórg, 90 prętów kw.
8.Karol Kallman - 4 morgi, 100 prętów kw.
9.Jakob Hasse - 5 mórg, 48 prętów kw.

Spalona
1.Karol Metzer - 68 mórg, 90 prętów kw.
2.Wilhelm Boetzel - 25 mórg, 90 prętów kw.

Dolny Jarużyn
1.Wilhelm Brandenburger - 68 mórg

Raffa
1.Martin Kunkel
2.2 komorników

Strzelce Parowa
1.Karol Patzer - 10 mórg, 2 pręty kw.
2.Henryk Wolff - 2 morgi, 22 pręty kw.
3.Paweł Muzolf - 3 morgi, 53 pręty kw.
4.Fryderyk Bonness - 13 mórg, 30 prętów kw.
5.Jan Franz - 11 mórg, 61 prętów kw.
6.Jerzy Ziroth - 20 mórg, 68 prętów kw.
7.Jan Jahns - 8 mórg, 140 prętów kw.
8.Piotr Jahns - 8 mórg, 5 prętów kw.
9.Michał Rentz - 7 mórg, 123 pręty kw.
10.Jan Wyszygowski - 4 morgi, 70 prętów kw.

Górne Strzelce
1.Dominium - 2 klafty drewna
2.kowal - 15 sgr
3.Franz Runge - 3 talary
4.Michał Muzolf - 1 talar, 10 sgr
5.Jan Schultz - 3 talary, 10 sgr
6.3 komorników - 3 talary, 10 sgr

 Aleksandrowo

1.Walenty Gilewski - 92 morgi, 178 prętów kw, 5 talarów, 8 mac
2.Jan Koralewski - 71 mórg, 120 prętów kw., 5 talarów, 15 sgr, 8 mac
3.Jan Wasilewski - 76 mórg, 52 pręty kw., 5 talarów, 15 sgr, 3 mace
4.Franciszek Affelski - 74 morgi, 108 prętów kw., 15 talarów
5.Antoni Wrzesz - 71 mórg, 124 pręty kw, 5 talarów
6.Piotr Goncerzewicz - 75 mórg, 160 prętów kw

Brak Górnego Gądecza, który w tym czasie należał do szkoły w Dobrczu.

Zestawienie świadczeń na szkołę.
1.wartość naturalii - 46 talarów, 15 sgr
2.ilość żyta - 11 szefli, 4 mace
3.ilość owsa - 5 szefli
4.ilość drewna - 77 klaft
5.gotówka - 65 talarów

Drugi zestaw
1.ilość żyta - 10 szefli
2.ilość owsa - 5 szefli
3.ilość siana - 36 klaft
4.ilość drewna - 11 i pół klafty

Porównując dwie listy rodzin, opracowane przez posterunek żandarmerii w Żołędowie z roku 1842 i z roku 1856 trzeba stwierdzić że zaszły bardzo duże we własnościach gospodarstw.
Listy są również o tyle ważne, bo zawierają obszar na którym włościanie gospodarzyli. Niektóre nazwiska mogą być niedokładnie odczytane z powodu niewyraźnych zapisów.